47. Korte samenstellingen (met twee delen)
Gewone samenstellingen worden aan elkaar geschreven.
deurklink, grootmoeder, bijkeuken, drinkwater, driekleur, fluweelzacht, dolverliefd, doornat, stiknieuwsgierig
a. Typen samenstellingen
De meestvoorkomende samenstellingen bestaan uit:
- twee zelfstandige naamwoorden: huissleutel, wijnglas; ook als een of meer delen uit een andere taal komen, worden de delen van een samenstelling aaneengeschreven: managementteam, mailverkeer, tiramisurecept, sudokupuzzel (zie regel 49);
- een voorzetsel en een zelfstandig naamwoord: bijkeuken, voorwoord;
- een werkwoordstam en een zelfstandig naamwoord: drinkwater, parkeergarage;
- een telwoord en een zelfstandig naamwoord: driekleur, vijfcilinder;
- een zelfstandig naamwoord en een bijvoeglijk naamwoord: fluweelzacht, paginagroot;
- twee bijvoeglijke naamwoorden: dolverliefd, stomvervelend;
- een voorzetsel en een bijvoeglijk naamwoord: doornat, overijverig;
- een werkwoordstam en een bijvoeglijk naamwoord: stiknieuwsgierig, springlevend;
- een bijvoeglijk naamwoord en een zelfstandig naamwoord waarbij de klemtoon op het bijvoeglijk naamwoord ligt: grootmoeder, hoogtij, kleingeld, sneltrein, vrijkaart, witbrood, zwartboek.
Wat die laatste categorie betreft: ook enkele combinaties waarin de klemtoon op het zelfstandig naamwoord ligt, worden al heel lang vaak als één woord geschreven; regels daarvoor zijn nauwelijks te geven: goudenregen (boom), hogeschool, rodehond (ziekte). Als beide woorden nog steeds hun letterlijke betekenis hebben, is zowel aaneenschrijven als los schrijven goed: rodekool/rode kool, sterkedrank/sterke drank, vollemaan/volle maan.
Ook als er een tussenletter tussen de twee samengevoegde woorden komt te staan, blijven de woorden aan elkaar geschreven: gebedshuis. (Zie voor tussenletters regel 68 en 69.)
Samenstellingen met werkwoorden (gebruikmaken, adembenemend, luchtgekoeld, enz.) worden behandeld in regel 51.
b. Streepje
Als twee klinkers samen als één klank gelezen of uitgesproken kunnen worden terwijl ze bij verschillende lettergrepen horen, komt er in het geval van een samenstelling een streepje tussen: radio-uitzending (omdat de ou zonder streepje één klank is), auto-onderdeel (vanwege de twee o’s). Zie hiervoor verder regel 58.
Ook andere lastig leesbare combinaties kunnen verduidelijkt worden met een streepje; zie regel 66.
Een afkorting, cijfer, symbool of letteraanduiding in een samenstelling wordt door middel van een streepje verbonden met het bijbehorende woord: e-boek, koolstof-14, %-teken, g-snaar, enz. (Er bestaan ook woordgroepen met een cijfer of letter: 1 april, vitamine C, plan B. Zie regel 65.)
Voor samenstellingen met een naam, zoals Philipslamp en Tweede Kamerlid: zie regel 50.
c. Linker en rechter
Linker en rechter worden aan het bijbehorende woord vast geschreven als er sprake is van een vaste combinatie of vaste eigenschap: linkerarm, rechterschoen. Combinaties als de linker auto en het rechter boek worden los geschreven, omdat de positie hier geen vaste eigenschap is.
Als het woord na linker of rechter tamelijk lang is, is los schrijven ook te verdedigen. Vergelijk: linkerspits en linker middenvelder. In dit boek is ervoor gekozen ook zo’n laatste combinatie aaneen te schrijven als het om vaste posities gaat: linkermiddenvelder, linkerverdediger.
d. Twijfelgevallen: standaard, fulltime, eersteklas e.d.
Van sommige woorden is niet duidelijk of ze tot de zelfstandige naamwoorden, de bijvoeglijke naamwoorden of de bijwoorden moeten worden gerekend. Voorbeelden zijn eersteklas, standaard, fulltime en voltijd(s). Combinaties met deze woorden kunnen los worden geschreven als het eerste woord bijvoeglijk wordt opgevat, en anders aaneen.
In de Spellingwijzer wordt van deze combinaties de gebruikelijkste vorm genoemd. Soms zijn beide mogelijkheden gangbaar: freelancejournalist, freelance journalist. Langere combinaties worden voor de leesbaarheid telkens met een spatie geschreven: freelance sportjournalist. Zie ook regel 49.
Combinaties met bruto en netto zijn in principe aan elkaar, maar voor een bijvoeglijk naamwoord of voltooid deelwoord worden bruto en netto los geschreven: brutogewicht, nettobedrag, bruto binnenlands product, netto uitgeleverd gewicht.