33. Namen die ‘gewone’ woorden zijn geworden
Een eigennaam die een algemeen woord is geworden, krijgt een kleine letter.
een adonis, een havanna
a. Namen in vergelijkingen en typeringen
Als een naam een algemeen woord is geworden (ook wel ‘soortnaam’ genoemd), krijgt dat woord een kleine letter. Benjamin is een naam; in de Bijbel is het de jongste zoon van Jakob en Rachel. Maar de jongste zoon van zomaar een gezin is de benjamin. Meestal geldt dat voor zulke soortnamen een lidwoord kan staan: een adonis ('knappe man'; naar de mythologische figuur Adonis), een venus ('mooie vrouw'; naar de godin Venus), een casanova ('vrouwenversierder'; naar de Italiaanse schrijver Casanova).
Losse woorden groeien soms aaneen: een donjuan, een pietje-precies. Dat gebeurt niet bij een woordgroep met een bijvoeglijk naamwoord vóór het zelfstandig naamwoord: een houten klaas, een nieuwsgierig aagje.
Persoonsnamen behouden hun hoofdletter in de volgende gevallen:
- in vergelijkingen waarin de historische persoon nog een rol speelt: de Pavarotti van de Lage Landen; de Mick Jagger van Eindhoven;
- in uitdrukkingen waarin een (historische of fictieve) persoon ten tonele wordt gevoerd: de pijp aan Maarten geven, een huishouden van Jan Steen, Joost mag het weten, praten als Brugman, vrienden als Herodes en Pilatus;
- bij fictieve figuren waar gewoonlijk geen een voor staat: Jan Modaal, Jan Rap en zijn maat, Piet Snot;
- bij vernoemingen naar een ontdekker of beschrijver: de ziekte van Alzheimer, het syndroom van Down (maar die hoofdletter verdwijnt in bijvoorbeeld Zij heeft alzheimer en het downsyndroom).
Namen die geen persoon aanduiden, maar bijvoorbeeld een ding of een dier, worden als één woord geschreven (zie regel 47 en verder) of met streepjes (zie regel 62) en krijgen een kleine letter: een janplezier (een rijtuig), een jantje-van-leiden (een smoes), een kop-van-jut (een kermisattractie).
Alternatief -- niet officieel, wel gangbaar
De officiële regels achter spellingen als Piet Snot, jansalie en pietje-precies zijn moeilijk toe te passen. Daarom geeft de Spellingwijzer in alle gevallen waarin geen sprake meer is van een echte eigennaam (ook) de schrijfwijze met kleine letters en in losse woorden: jan modaal, jan rap en zijn maat, piet snot, pietje precies.
b. Stromingen en vergelijkbare afleidingen
Woorden die een stroming aanduiden (bijvoorbeeld op religieus, politiek of cultureel gebied), worden met een kleine letter geschreven, evenals afleidingen daarvan: katholicisme, katholiek, etc. (Zie regel 40.)
Die regel gaat ook op als zo’n woord afgeleid is van een eigennaam: antiamerikanisme, cruijffiaans, freudiaans, kafkaësk, marxisme, marxist, victoriaans, wildersiaans.
Anders dan bij gevallen als kafkaësk en freudiaans blijft in afleidingen met -achtig de hoofdletter doorgaans staan, omdat nog echt naar de naam(drager) wordt verwezen: een Freudachtige redenering.
Ook in samenstellingen met persoonsnamen blijft de hoofdletter behouden: Freud(-)expert; zie regel 50.
c. Namen van eenheden
Namen van eenheden die op een eigennaam teruggaan, krijgen een kleine letter: watt, joule, kelvin. De bijbehorende symbolen krijgen wel een hoofdletter: W, J; zie regel 81. Een speciaal geval: in graden Celsius/Fahrenheit houdt de naam de hoofdletter.
d. Woorden die afgeleid zijn van aardrijkskundige namen
Woorden die afgeleid zijn van aardrijkskundige namen, krijgen een kleine letter als de gedachte aan de locatie op de achtergrond is geraakt:
- Havana (stad) - een havanna (sigaar)
- Edam (plaats) - een edammer (kaas)
- Amerika (werelddeel, land) - amerikanistiek (studie)
- Bordeaux (stad) - een fles bordeaux (wijn)
- Bourgondië (streek) - een bourgondisch leven (uitbundig)
In samenstellingen met aardrijkskundige namen blijft de hoofdletter behouden: Amerikadeskundige; zie regel 50.
Een bijvoeglijk naamwoord dat naar een bepaalde locatie verwijst, krijgt wel een hoofdletter (zie ook regel 35):
- Wij eten graag Edammer kaas en parmezaan.
- Wij eten graag Parmezaanse kaas en edammer.
Zie voor dier- en plantnamen met een aardrijkskundige aanduiding erin: regel 34.
e. Werkwoorden die afgeleid zijn van namen
In werkwoorden (en hun afleidingen) worden altijd kleine letters gebruikt, ook als ze zijn afgeleid van namen: chinezen (Chinees eten), montignaccen, whatsappen, ontfriesen, verengelsen, amerikanisering, vertrossing.
f. Merknamen
Sommige merknamen zijn door hun populariteit algemene aanduidingen (soortnamen) geworden en kunnen dan een kleine letter krijgen. Het woord maggi bijvoorbeeld is eigenlijk een merknaam, maar sinds geruime tijd ook een algemene aanduiding voor soeparoma. Andere voorbeelden zijn aspirientje en walkman.
Merknamen die nog echt als een merknaam gezien en gebruikt worden, behouden hun hoofdletter: Armani, Nissan, Prodent. Ook een ‘los’ exemplaar krijgt een hoofdletter:
- Draag je alweer een Armani? (een kledingstuk van Armani)
- Mijn Nissan staat bij de garage. (een auto van het merk Nissan)
Niet alle merknamen worden overigens volgens de gebruikelijke hoofdletterconventies geschreven: iPad, WhatsApp.
Als een merknaam gekoppeld wordt aan een gewoon woord, blijft de hoofdletter staan. Het is dus: Applecomputer, Armanipak, Bavariabier, Gazellefiets, Monatoetje. Een streepje omwille van de leesbaarheid is ook juist: Apple-computer, Armani-pak, Bavaria-bier, Gazelle-fiets, Mona-toetje. (Zie regel 50 voor meer informatie over het aaneenschrijven.)
De hoofdletter blijft ook staan in vergelijkingen als: de Rolls-Royce onder de kinderwagens, de Mercedes onder de rollators.
g. Kunstzinnige uitingen en voorwerpen
Bij kunstzinnige uitingen en voorwerpen die naar de maker genoemd zijn, zoals schilderijen en boeken, blijft de hoofdletter behouden:
- Daar hangt een Mondriaan.
- Dat boek is een echte Grunberg.
- Janine Jansen bezit een Stradivarius.
h. Samenstellingen die beginnen met een eigennaam
Bij een samenstelling die begint met een eigennaam, vervalt de hoofdletter als het verband met de persoon, de figuur e.d. indirect geworden is. De Harry Potterbril is 'de bril van Harry Potter'; heeft iemand een klein rond brilletje, dan is dat een harrypotterbril. Meer voorbeelden:
- Hitlerbiografie - hitlersnorretje
- Michelinster - michelinmannetje
- Mingdynastie - mingvaas
- Münchhausenverhalen - münchhausensyndroom
Zo ook: balkenendenorm, calimerocomplex, coopertest, midasoren, montessorischool. (Zie ook regel 50 voor het aaneenschrijven.)